Na toruńskim cmentarzu św. Jerzego miało miejsce odsłonięcie odrestaurowanych nagrobków Jana Kazimierza Sztralla oraz Reginy Sobeckiej z domu Sztrall. Uroczystość, która miała miejsce 23 października 2026 roku, zakończyła społeczną inicjatywę, mającą na celu zachowanie pamięci o rodzinie związanej z przedwojennym Wilnem oraz wyrażenie troski o wspólne polsko-litewskie dziedzictwo.
W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele organizacji zajmujących się ochroną zabytków, a także goście z Polski i Litwy. Obecni byli ambasador Republiki Litewskiej w Polsce Valdemaras Sarapinas oraz konsul honorowy Republiki Litewskiej Przemysław Bańkowski. Miasto Toruń reprezentował Wiceprzewodniczący Rady Miasta Marcin Czyżniewski.
Historia rodziny Sztrallów
Sztrallowie byli znaną rodziną cukierniczą w przedwojennym Wilnie, prowadzącą popularne kawiarnie „Biały Sztrall”, „Zielony Sztrall” i „Czerwony Sztrall”. Miejsca te stanowiły istotne punkty życia towarzyskiego i kulturalnego, odwiedzane przez przedstawicieli lokalnej inteligencji oraz artystów.
Kamienica związana z kawiarnią „Biały Sztrall” ma szczególne znaczenie historyczne. To tam, 16 lutego 1918 roku, podpisano Akt Niepodległości Litwy, a obecnie znajduje się Dom Sygnatariuszy, część Muzeum Narodowego Litwy.
Rodzina Sztrallów również doświadczyła trudnych losów po II wojnie światowej. Aniela Sztrallowa wraz z dziećmi, Reginą i Janem, przybyła w 1946 roku z Wilna do Torunia, gdzie musieli rozpocząć życie od nowa, zostawiając za sobą wszystko, co znali.
Inicjatywa ratowania nagrobków
Nagrobki Jana Kazimierza Sztralla i Reginy Sobeckiej, które znajdowały się obok siebie na cmentarzu, były zagrożone usunięciem z powodu zaległości w opłatach. Przekaz o ich stanie spowodował podjęcie działań na rzecz ich ochrony.
Inicjatywa zaczęła się z inicjatywy Karola Sienkiewicza, prezesa Oddziału Związku Szlachty Polskiej w Toruniu. W projekt zaangażowali się społecznicy, instytucje kultury oraz darczyńcy związani z Toruniem i Wilnem. Wspólne działania pozwoliły zabezpieczyć miejsca pochówku i odnowić nagrobki.
Koordynatorem akcji był społeczny komitet, w skład którego weszli: Karol Sienkiewicz, dr Michał Targowski, Anna Tatarzycka-Ślęk, dr Waldemar Wołkanowski oraz Dariusz Podbereski.
Wsparcie dla przedsięwzięcia zapewniła Ambasada Republiki Litewskiej w Polsce, Honorowy Konsulat Republiki Litewskiej w kujawsko-pomorskim, Muzeum Okręgowe w Toruniu, Towarzystwo Miłośników Torunia oraz rodzina Sztrallów z Olsztyna.
Na odnowionych nagrobkach zamieszczona została również tablica „In Memoriam” upamiętniająca Anielę Sztrallową, której grób nie zachował się.
Pamięć o mieszkańcach Torunia
- Pamięć o ludziach jest częścią historii miasta. Toruń to nie tylko zabytki i wielkie wydarzenia, ale także losy osób, które znalazły tu swoje miejsce i pozostawiły część europejskiego dziedzictwa - zaznacza prezydent Torunia, Paweł Gulewski.
W liście do konsula honorowego Republiki Litewskiej Przemysława Bańkowskiego, prezydent podkreślił znaczenie działań na rzecz ochrony grobów rodziny Sztrallów oraz więzi między Toruniem a Wilnem. Zauważył również, że to współpraca instytucji oraz społeczników prowadzi do ochrony wspólnego dziedzictwa.
Pozostałości po powojennych związki między oboma miastami są także widoczne w akademickiej historii. Do Torunia przybyli profesorowie z Wilna, którzy współtworzyli Uniwersytet Mikołaja Kopernika, wzbogacając naukowy krajobraz miasta.
Oświecenie nagrobków Sztrallów zaznacza, że toruńskie cmentarze pełnią rolę nie tylko miejsc pamięci o zmarłych, ale kontrastują różne losy mieszkańców, którzy przybyli z różnych miejsc, by współtworzyć powojenny Toruń.
Historia „Z Wilna do Torunia”
Uroczystość na cmentarzu św. Jerzego była częścią obchodów poświęconych polsko-litewskiemu dziedzictwu. Tego samego dnia w kościele pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny odprawiono Mszę świętą w intencji rodziny Sztrallów.
Po Mszy w Sali Kinowej Ratusza Staromiejskiego odbył się Wieczór Toruński „Z Wilna do Torunia”, zorganizowany przez Towarzystwo Miłośników Torunia przy wsparciu Gminy Miasta Toruń. W programie znalazła się prelekcja dr. Waldemara Wołkanowskiego o rodzinie Sztrallów, prezentacja portretów rodzinnych z Muzeum Okręgowego w Toruniu oraz podsumowanie akcji ochrony nagrobków.
Historia Sztrallów ilustruje, jak mocno splatają się losy Torunia i Wilna. Ocalenie nagrobków stanowi nie tylko ukłon w stronę przeszłości, ale także zobowiązanie do przekazywania pamięci o wspólnym dziedzictwie kolejnym pokoleniom.